De kerndoelen

Het gaat hierbij om:

• aanbieden van taalactiviteiten in betekenisvolle contexten;
• aanbieden van een veelzijdig en actueel aanbod van jeugdliteratuur binnen een vaste leesroutine;
• aanbieden van kennis en vaardigheden uit het leergebied Nederlands in onderlinge samenhang;
• stimuleren van de leesmotivatie en de durf om te spreken en te schrijven;
• ruimte bieden aan verschillende talen en taalvariëteiten van leerlingen.

Het gaat hierbij om:

• stimuleren van betekenisvolle activiteiten waarin school- en vaktaal en vakspecifieke taalvaardigheden verworven kunnen worden;
• stimuleren van het gebruiken van rijke teksten over inhoudelijke thema’s in alle leergebieden;
• stimuleren van taalproductie en interactie in alle leergebieden;
• stimuleren van aandacht voor taalverzorging en taalgebruik in alle leergebieden;
• aanbieden van een schoolbrede set van aanpakken en flexibel inzetbare strategieën bij het ondersteunen van taalactiviteiten in de andere leergebieden.

Het gaat hierbij om:

• aandachtig luisteren, kijken of aandachtig vloeiend lezen;
• inzetten en uitbreiden van woordenschat, kennis over taal en kennis van de wereld;
• inzetten en uitbreiden van kennis over de vorm van teksten: tekstsoorten, tekststructuren, literaire genres, verteltechnieken;
• beschrijven van perspectieven, communicatieve doelen, publiek, context;
• in eigen woorden weergeven van de hoofd- en bijzaken, de hoofdgedachte en betekenis van een tekst, passend bij het lees- of luisterdoel;
• flexibel toepassen van verschillende aanpakken en begripsverhogende strategieën.

Het gaat hierbij om:

• benoemen van inhoudelijke relaties binnen en tussen verschillende teksten;
• benoemen van verschillen en overeenkomsten in feiten, meningen en perspectieven;
• benoemen van tegenstrijdige en overeenkomstige inhoud binnen en tussen teksten;
• evalueren van bruikbaarheid van teksten;
• reflecteren op de waarde, inhoud en vorm van teksten.

Het gaat hierbij om:

• oriënteren op kenmerken van aangereikte bronnen: maker, tekstsoort en verschijningsdatum;
• benoemen van inhouds- en vormelementen die misleidend zijn of vragen oproepen;
• vergelijkend beoordelen van bronnen op basis van hun betrouwbaarheid.

Het gaat hierbij om:

• hanteren van een passende aanpak;
• in eigen woorden verwerken van informatie uit verschillende bronnen tot een gestructureerde tekst met bronvermelding;
• inzetten en uitbreiden van kennis over de vorm van teksten: tekstsoorten, tekststructuren, verteltechnieken;
• schrijven op letter-, schrift- en tekstniveau met een leesbaar handschrift en typschrift, en verstaanbaar spreken;
• reviseren van de tekst met het oog op doelgerichte communicatie: taalgebruik en taalverzorging.

Het gaat hierbij om:

• verkennen van creatief taalgebruik van anderen in literaire en zakelijke teksten;
• verwoorden van eigen ideeën, gedachten, ervaringen, gevoelens en fantasieën;
• experimenteren met klanken, woorden, zinnen, literaire genres, taalregels, taalconventies en visuele vormen;
• waarderen van creatief taalgebruik.

Het gaat hierbij om:

• weergeven van hoofd- en bijzaken, indrukken en vragen bij gelezen, bekeken of beluisterde inhoud;
• samenvatten van gelezen inhoud;
• verwoorden, onderbouwen en ordenen van gedachten, verworven inzichten en kennis in een tekst of schema;
• inzetten en uitbreiden van school- en vaktaal;
• schrijven op letter-, schrift- en tekstniveau met een leesbaar handschrift en typschrift.

Het gaat hierbij om:

• inzetten en uitbreiden van vaardigheden om gesprekken constructief te laten verlopen: luisteren, herkennen van signalen en passend reageren op de gesprekspartner(s);
• actief deelnemen aan gesprekken;
• afstemmen van taalgebruik, stemgebruik en non-verbale communicatie op communicatief doel en context;
• verwerven en inzetten van informatie afgestemd op kennis, achtergrond, standpunt en perspectief van de gesprekspartner(s);
• toepassen van gespreks- en taalconventies, passend bij de gespreksvorm.

Het gaat hierbij om:

• verwoorden van kennis, ideeën en standpunten met onderbouwing;
• vragen om toelichting, verklaring of bevestiging;
• luisteren naar, doorvragen op en ter discussie stellen van de ideeën en perspectieven van gesprekspartners;
• accepteren of verwerpen van andermans ideeën met argumenten;
• samenvatten van inzichten, verwoorden van oplossingen of trekken van conclusies.

Het gaat hierbij om:

• ontvangen en geven van feedback;
• verwoorden van het proces: de gemaakte keuzes in aanpak en strategieën tijdens en na de uitvoering van een taalactiviteit;
• beoordelen van het product van de taalactiviteit aan de hand van aangereikte criteria;
• formuleren van leerdoelen voor proces en product bij toekomstige taalactiviteiten.

Het gaat hierbij om:

• verkennen hoe letterklanken, klemtoon, intonatie en ritme samenhangen met de betekenis van taal;
• inzicht tonen in de opbouw van basale woorden om de betekenis af te leiden;
• verkennen hoe woordvolgorde en zinsdelen de betekenis van een zin bepalen;
• verkennen hoe woordgebruik, stijlmiddelen en opbouw van teksten de betekenis beïnvloeden;
• functioneel gebruiken van taalkundige begrippen en taalbeschouwingsstrategieën bij het denken en praten over spelling en grammatica.

Het gaat hierbij om:

• correct formuleren op woord-, zins- en tekstniveau;
• verbinden van vorm en betekenis om de correcte spelling te achterhalen;
• ontwikkelen van spellingbewustzijn en spellinggeweten;
• reflecteren op gemaakte keuzes in woorden en zinnen;
• inzetten van hulpmiddelen en bronnen om regels en procedures correct toe te passen en teksten te redigeren.

Het gaat hierbij om:

• verkennen van het eigen talige repertoire in relatie tot hoe je wilt overkomen en tot welke groepen je wilt behoren: talen en taalvariëteiten, gebaren, lichaamstaal;
• verkennen van het eigen talige repertoire in relatie tot publiek, doel en context;
• reflecteren op hoe je overkomt op anderen op basis van keuzes in het eigen talige repertoire;
• waarderen van het eigen talige repertoire.

Het gaat hierbij om:

• verkennen van verschillende taalvariëteiten van het Nederlands: school- en vaktaal, groeps- en streektalen;
• vergelijken van de contexten waarin verschillende talen en taalvariëteiten worden gebruikt;
• benoemen van overeenkomsten en verschillen tussen het Nederlands en andere talen en taalvariëteiten op klank-, woord- en zinsniveau;
• verkennen van overtuigingen over verschillende talen en taalvariëteiten;
• verkennen van veranderingen in taalgebruik onder invloed van tijd, media en maatschappelijke ontwikkelingen.

Het gaat hierbij om:

• lezen en beluisteren van boeken en teksten, van verschillende schrijvers en literaire genres;
• geven van een waardeoordeel over gelezen of beluisterde boeken en teksten op basis van literaire genres, eigen interesse en belevingswereld;
• aangaan van nieuwe leesuitdagingen op basis van eerdere lees-, luister- en kijkervaringen;
• verwoorden van persoonlijke voorkeur op basis van reflectie op ervaringen met literatuur.

Het gaat hierbij om:

• verwoorden van persoonlijke leeservaring en -beleving na het lezen van literatuur;
• verwoorden van opgedane inzichten en kennis over zichzelf op basis van literatuur;
• verwoorden van opgedane inzichten en kennis over anderen op basis van literatuur;
• verwoorden van opgedane inzichten en kennis over de wereld en culturen op basis van literatuur.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven welk probleem of welke wens van een hoofdpersoon de motor van het verhaal is en hoe het verhaal zich ontwikkelt;
• beschrijven van verschillende hoofd- en bijfiguren, helpers en tegenspelers en hun karaktereigenschappen;
• benoemen van verteltechnieken die een schrijver gebruikt om spanning op te bouwen;
• beschrijven waar, wanneer en onder welke omstandigheden een verhaal zich afspeelt.

Het gaat hierbij om:

• onderscheiden van poëzie-, proza- en dramateksten op basis van eenvoudige genrekenmerken;
• benoemen van kenmerkend taalgebruik in literaire genres: figuurlijk taalgebruik, rijm en ritme;
• benoemen van kenmerkende visuele elementen in literaire genres: illustraties, vormgeving.

Het gaat hierbij om:

• bewerkingen: vergelijken, ordenen, optellen, aftrekken, vermenigvuldigen en delen;
• memoriseren van getalrelaties, splitsingen van getallen tot 20 en de tafels van vermenigvuldiging, en deze kennis vlot en wendbaar toepassen;
• beredeneerd kiezen van een rekenvorm en rekenwijze en reflecteren op de keuze en uitvoering hiervan;
• rekenvormen: hoofdrekenen, schattend rekenen, schriftelijk rekenen en rekenen met de rekenmachine;
• rekenwijzen: rekenen met eigenschappen van getallen en bewerkingen, en met standaardprocedures.

Het gaat hierbij om:

• stambreuken, echte breuken, gemengde getallen en onechte breuken;
• relaties leggen tussen breuken, decimale getallen, verhoudingen en procenten;
• relaties leggen tussen breuken en delingen;
• beredeneerd ordenen, vereenvoudigen en vergelijken van breuken;
• rekenen met breuken in concrete situaties, ondersteund met een model of met behulp van getalrelaties.

Het gaat hierbij om:

• kwalitatieve en kwantitatieve verhoudingen, procenten, schaal en samengestelde grootheden;
• relaties leggen tussen verhoudingen, procenten en breuken;
• herkennen van verhoudingen in concrete situaties;
• beredeneerd vergelijken van verhoudingen;
• oplossen van verhoudingsproblemen.

Het gaat hierbij om:

• lengte, oppervlakte, inhoud, gewicht (massa), snelheid, tijd, geld, temperatuur en geheugenomvang;
• meten met passende meetinstrumenten;
• bepalen van omtrek, oppervlakte en inhoud van rechthoekige figuren;
• schatten en controleren met referentiematen en meetreferenties;
• relaties leggen tussen grootheden en eenheden, tussen grootheden onderling en tussen eenheden onderling.

Het gaat hierbij om:

• invullen van tabellen bij data;
• berekenen en interpreteren van een gemiddelde;
• maken van grafische representaties van data en daaruit conclusies trekken;
• interpreteren van grafische representaties en beredeneren of daarbij gepresenteerde conclusies wel, niet of deels kloppen;
• grafische representaties: diagrammen, grafieken en infographics.

Het gaat hierbij om:

• herkennen, beschrijven en voortzetten van patronen in rijen getallen en figuren;
• herkennen en beschrijven van patronen en verbanden in datasets;
• weergeven van patronen en verbanden in een beschrijving, tabel en grafiek, en deze weergaven in elkaar omzetten.

Het gaat hierbij om:

• redeneren met en over eigenschappen van meetkundige figuren en begrippen;
• redeneren met kijklijnen;
• construeren en interpreteren van plattegronden, routebeschrijvingen en wegwijzers;
• construeren en interpreteren van tweedimensionale representaties van driedimensionale figuren en relaties leggen tussen twee- en driedimensionale representaties van figuren;
• meetkundige transformaties: draaien, spiegelen, vergroten en verkleinen van figuren.

Het gaat hierbij om:

• bedenken en uitvoeren van een aanpak voor een niet-routinematig oplosbaar probleem;
• gebruiken van heuristieken;
• bewerken van de uitkomsten van berekeningen tot een oplossing van een probleem;
• reflecteren op aanpak, uitvoering en oplossing.

Het gaat hierbij om:

• schematisch weergeven van een situatie;
• weergeven van een situatie in wiskundetaal;
• selecteren van relevante kenmerken en weglaten van niet relevante kenmerken;
• gebruiken van abstracte modellen om rekenaanpakken te laten zien, situaties te interpreteren en problemen op te lossen.

Het gaat hierbij om:

• algoritmes met een beperkt aantal stappen;
• beschrijven hoe een algoritme tot een vast resultaat leidt;
• beoordelen van het resultaat van een doorlopen algoritme;
• bedenken van een algoritme.

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van wiskundige symbolen, notaties en begrippen;
• leesbaar weergeven van berekeningen en probleemaanpakken;
• kiezen en bedenken van representaties om berekeningen en wiskundige redeneringen weer te geven en uit te wisselen;
• kritisch beoordelen van een representatie;
• relaties leggen tussen verschillende representaties van een wiskundig concept.

Het gaat hierbij om:

• beredeneerd kiezen voor gebruik van een instrument op basis van de mogelijkheden, beperkingen en meetnauwkeurigheid;
• vooraf schatten van meetresultaten en uitkomsten;
• gebruiken van een instrument en de bijbehorende wiskundetaal;
• bepalen, interpreteren en beoordelen van het resultaat.

Het gaat hierbij om:

• laten zien van het nut en de kracht van wiskunde in uiteenlopende toepassingen;
• stimuleren van een onderzoekende en kritische houding ten aanzien van getallen en andere wiskundige informatie;
• laten reflecteren op eigen en andermans rekenwijze en overig wiskundig handelen.

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van getallen en andere wiskundige concepten in concrete, voor de leerling relevante situaties;
• gebruiken van wiskundige instrumenten bij meten en andere praktische handelingen;
• wiskunde gebruiken bij het nemen van beslissingen en het oplossen van problemen;
• herkennen en beschrijven dat met grafische representaties een bepaalde boodschap wordt overgebracht of benadrukt;
• gebruiken en beoordelen van wiskundige informatie uit de samenleving en de media bij het vormen van een mening.

Het gaat hierbij om:

• aanbieden van wiskundige concepten en denk-werkwijzen in onderlinge samenhang;
• laten zien hoe verschillende leergebieden wiskundetaal en wiskundige representaties gebruiken;
• afstemmen hoe rekenaanpakken en andere wiskundige aanpakken bij verschillende leergebieden worden uitgevoerd;
• laten gebruiken van wiskundige modellen, wiskundige instrumenten en algoritmes in verschillende leergebieden.

Het gaat hierbij om:

• ervaringen in de leefomgeving opdoen met het waarnemen en waarderen van natuur en technologie;
• onderzoeken van vraagstukken over natuurwetenschappelijke verschijnselen, technische systemen, gezondheid, natuurbeheer, veiligheid, duurzaamheid en ruimtelijke inrichting;
• onderscheiden van verschillende perspectieven op en mogelijke oplossingen van een vraagstuk;
• verwoorden wat het vraagstuk en mogelijke oplossingen met je doen;
• oriënteren op beroepsbeelden en rolmodellen vanuit eigen interesses, ambities en capaciteiten.

Het gaat hierbij om:

• redeneren met patronen en oorzaak-gevolgrelaties;
• redeneren met structuur, vorm, eigenschap en functie;
• redeneren met schaal, verhoudingen en hoeveelheden;
• redeneren met systemen en modellen;
• redeneren met kringlopen.

Het gaat hierbij om:

• oriënteren op verschillende manieren om tot oplossingen en antwoorden te komen;
• toepassen van onderzoeks- en ontwerpstappen op een systematische en iteratieve wijze;
• gebruiken van instrumenten, gereedschappen en materialen op doelmatige, veilige en duurzame wijze;
• interpreteren van kwalitatieve en kwantitatieve metingen en waarnemingen;
• onderbouwen van conclusies met gebruik van vaktaal.

Het gaat hierbij om:

• ervaring opdoen met werkzaamheden van wetenschappers en technologen en hun motieven;
• verkennen hoe wetenschappers en technologen eerlijk, verantwoordelijk en zorgvuldig werken;
• afwegen of alles mag wat kan: maakbaarheid en ethische grenzen;
• verwoorden van het verschil tussen een mening en een feit volgens de natuurwetenschappen;
• verkennen waarom wetenschappers en technologen niet alles weten.

Het gaat hierbij om:

• communicatie-, meet-, regel-, productie- en transportsystemen;
• verkennen hoe een voorwerp werkt, geconstrueerd is en welke materialen zijn gebruikt;
• beschrijven hoe onderdelen bijdragen aan het functioneren van het voorwerp of systeem;
• experimenteren met overbrengingsprincipes van beweging en energie, verbindingsprincipes, constructies en profielen;
• experimenteren met ontwerpen, maken en repareren.

Het gaat hierbij om:

• benoemen van waarneembare eigenschappen van een stof bij een bepaalde temperatuur;
• benoemen van veel voorkomende stoffen en hun onderscheidende eigenschappen en gevaren;
• ordenen van stoffen gebaseerd op verschillen in eigenschappen;
• experimenteren met natuurkundige veranderingen van stoffen;
• experimenteren met scheikundige veranderingen van stoffen, waarneembaar door een verandering in stofeigenschappen.

Het gaat hierbij om:

• begrip tonen van kenmerken van licht en geluid: bron, richting, voortplanting en sterkte;
• beschrijven van verschillende soorten energiebronnen en manieren van opslaan en transporteren van energie;
• verbanden leggen tussen krachten en verandering in beweging;
• benoemen van gevaren rond statische elektriciteit en elektrische stroom, geluid, onweer en zonlicht;
• experimenteren met de kracht van magnetisme, lucht en vloeistof.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven van de levenscyclus van bacteriën, schimmels, planten en dieren;
• verbanden leggen tussen de bouw van planten en mensen en hun vorm en functie;
• beschrijven van verschillen en overeenkomsten tussen lichamen; verloop van de menselijke voortplanting; de menstruatiecyclus en de lichamelijke en mentale veranderingen bij de mens: bij het opgroeien, in de puberteit en de invloed van hormonen hierop;
• beschrijven van de verzorging van planten en dieren;
• verkennen van rollen van organismen bij voedselproductie.

Het gaat hierbij om:

• oriënteren op de invloed van hygiëne, voeding, slaap, natuur, relaties, seksualiteit en beweging op lichamelijke en mentale gezondheid;
• beschrijven hoe bacteriën, schimmels en virussen het functioneren van mensen positief en negatief kunnen beïnvloeden;
• verklaren hoe ziektes ontstaan en hoe ze voorkómen en behandeld kunnen worden;
• beschrijven hoe onbedoelde zwangerschappen voorkomen kunnen worden;
• benoemen van verschillende gezondheids- en welzijnsorganisaties voor hulp, mentale steun en preventie voor jezelf en anderen.

Het gaat hierbij om:

• evalueren hoe planeten in ons zonnestelsel voldoen aan voorwaarden voor leven;
• verklaren hoe de beweging en positie van hemellichamen leiden tot dag-nacht, seizoenen, jaren en getijden;
• beschrijven van kenmerken van landschappen in Nederland, Europa en de wereld: reliëf, vulkanen, rivieren, kusten en vegetatie;
• beredeneren hoe processen in de aarde leiden tot verschuivende continenten, gebergtevorming en vulkanisme;
• verklaren van de ontstaanswijze van berg-, kust- en rivierlandschappen door natuurlijke processen en menselijk handelen.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven van de kenmerken en spreiding van klimaten op aarde;
• beschrijven hoe de waterkringloop in elkaar zit;
• analyseren van het weer aan de hand van temperatuur, luchtdruk, bewolking, neerslag, luchtvochtigheid en wind;
• beschrijven van frequentie en duur van extreem weer in gebieden: orkanen, windhozen, langdurige droogte, hittegolf en zware neerslag;
• verbanden leggen tussen klimaatverandering en natuurlijke processen en menselijk handelen.

Het gaat hierbij om:

• verkennen op welke plek in een biotoop planten, dieren en schimmels zich bevinden;
• benoemen van soortnamen van planten en dieren in verschillende soorten ecosystemen en deze planten en dieren indelen in een taxonomie;
• weergeven van voedselrelaties in een ecosysteem;
• beredeneren hoe biotische en abiotische onderdelen van een ecosysteem met elkaar samenhangen;
• beschrijven hoe de mens afhankelijk is van ecosystemen en wat de invloed van de mens is op de biodiversiteit.

Het gaat hierbij om:

• analyseren aan de hand van overeenkomsten en verschillen, continuïteit en verandering, en oorzaken en gevolgen;
• benoemen van de schaalniveaus waarop verschijnselen zich voordoen;
• onderscheiden van perspectieven van personen en groepen en van geografische, historische en economische invalshoeken;
• benoemen van waarden en belangen van mensen en groepen;
• redeneren over de samenleving van de toekomst.

Het gaat hierbij om:

• vraagstukken: duurzame ontwikkeling, historische herinnering, rechtvaardige verdeling, en participatie en inclusie;
• verkennen van vraagstukken vanuit geografische, historische en economische invalshoeken en perspectieven van belanghebbenden;
• gebruiken van relevante bronnen: kaart- en beeldmateriaal, teksten, tabellen en grafieken;
• verbanden leggen tussen mogelijke oplossingen en hun gevolgen voor de samenleving;
• presenteren van mogelijke oplossingen, met gebruik van vaktaal.

Het gaat hierbij om:

• inventariseren van ruimtegebruik en weergeven in een kaart;
• herkennen en benoemen van erfgoed in de omgeving van de school;
• inventariseren van economische activiteiten, werkgelegenheid en sociale voorzieningen;
• verkennen welke aspecten van diversiteit zichtbaar zijn;
• verkennen hoe digitale technologie de omgeving van de school vergroot.

Het gaat hierbij om:

• aanwijzen van de ligging van continenten, oceanen, gebergten, rivieren, landen en steden op topografische kaarten;
• uitleggen dat Nederland deel uitmaakt van de Europese Unie en dat Nederland inclusief Caribisch Nederland, samen met Aruba, Curaçao en Sint-Maarten het Koninkrijk der Nederlanden vormt;
• onderscheiden van verschillende landschappen en geografische indelingen en grenzen met gebruik van topografische, overzichts- en thematische kaarten;
• beschrijven van bevolkings- en cultuurkenmerken van gebieden;
• verkennen van betekenissen die je aan plaatsen kunt geven.

Het gaat hierbij om:

• verbanden leggen tussen geografische kenmerken en de inrichting van de leefomgeving voor wonen, voedselvoorziening, werk, infrastructuur en recreatie;
• beschrijven hoe natuurlijke omstandigheden van invloed zijn op de inrichting van gebieden: water, bodem en klimaat;
• beschrijven van maatregelen waarmee inwoners van Nederland nu en in de toekomst kunnen omgaan met de gevolgen van klimaatverandering;
• beschrijven hoe het gebruik van natuurlijke grondstoffen leidt tot veranderingen in de natuur: productie, consumptie, afval en transport.

Het gaat hierbij om:

• ontwikkelingen uit de tijd van jagers en boeren: het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen;
• ontwikkelingen uit de tijd van oude rijken: verspreiding van de Grieks-Romeinse cultuur, verspreiding van de monotheïstische godsdiensten: jodendom, christendom en islam;
• ontwikkelingen uit de tijd van standen en steden: ontstaan van een standensamenleving, groei van handelsnetwerken en opkomst van steden;
• ontwikkelingen uit de tijd van pakhuizen en plantages: de Nederlandse Opstand en het ontstaan van de Republiek, kolonisatie en het ontstaan van mensenhandel tussen werelddelen, verstedelijking en culturele bloei in de Republiek, groeiende belangstelling voor wetenschap en uitvinding van nieuwe technieken;
• ontwikkelingen uit de tijd van burgers en stoommachines: industriële revolutie, streven naar vrijheid en gelijkheid en het ontstaan van een parlementaire democratie;
• ontwikkelingen uit de tijd van wereldoorlogen en mensenrechten: Tweede Wereldoorlog en Holocaust, dekolonisatie, verdergaande samenwerking rond wereldproblemen, groeiende welvaart en diversiteit, ontstaan van een informatiesamenleving.

Het gaat hierbij om:

• ordenen in de tijd met tijdsaanduidingen en een tijdlijn;
• rekenen met en redeneren over tijd en tijdsduur;
• redeneren over de maker van een bron en diens perspectief;
• combineren van informatie tot een consistent verhaal over een historische gebeurtenis.

Het gaat hierbij om:

• uitleggen hoe slavernijverleden, koloniale verhoudingen, Tweede Wereldoorlog, Holocaust en migratie doorwerken in het heden;
• uitleggen dat de wording van het Koninkrijk der Nederlanden zichtbaar is in de vormgeving van de parlementaire democratie;
• verkennen van verschillende betekenissen die mensen kunnen geven aan erfgoed;
• verkennen van verschillende opvattingen over wat bewaard en wat herdacht moet worden;
• verwoorden van de invloed van het verleden op het eigen leven.

Het gaat hierbij om:

• verkennen hoe mensen met werk en inkomen in hun levensonderhoud voorzien;
• verkennen hoe samenwerking invloed heeft op welzijn en welvaart;
• verkennen hoe keuzes worden beïnvloed door beschikbare middelen en door andere mensen;
• verkennen van keuzes en hun gevolgen ten aanzien van ontvangsten, uitgaven, sparen, lenen en risico’s in de eigen omgeving;
• beschrijven van mogelijke gevolgen van consumptie voor jezelf, voor anderen en voor de leefomgeving.

Het gaat hierbij om:

• verkennen hoe macht binnen verschillende staatsvormen wordt uitgeoefend;
• verkennen van de rol van overheden op lokaal, provinciaal en nationaal schaalniveau;
• benoemen hoe justitie en politie uitvoering geven aan rechtspraak en handhaving;
• verkennen van de invloed van (sociale) media en bedrijven op meningen en gedrag van mensen;
• verkennen op welke manieren mensen elkaar kunnen beïnvloeden.

Het gaat hierbij om:

• uitleggen dat er verschillen bestaan tussen mensen op het gebied van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, afkomst, geslacht, handicap en seksuele gerichtheid;
• uitleggen dat er verschillen bestaan tussen mensen op het gebied van lichamelijke en cognitieve mogelijkheden, cultuur en taal;
• beschrijven hoe waarden en gebruiken tussen mensen van elkaar kunnen verschillen;
• beschrijven van diversiteit op het gebied van godsdienst en levensovertuiging: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme, boeddhisme en humanisme;
• beschrijven hoe mensen met stereotypering, vooroordelen, racisme en discriminatie andere mensen uitsluiten;
• benoemen hoe mensen inclusie vormgeven.

Het gaat hierbij om:

• aandacht schenken aan emoties en het omgaan met emoties;
• bespreekbaar maken van wensen, grenzen, mogelijkheden en beperkingen;
• stimuleren van veilige sociale omgang, weerbaarheid, samenwerking en conflicthantering;
• aandacht schenken aan relationele en seksuele ontwikkeling;
• bevorderen van respectvolle omgang met seksualiteit en seksuele diversiteit.

Het gaat hierbij om:

• benoemen en toepassen van de verkeersregels die gelden voor voetgangers, fietsers en passagiers;
• kiezen van veilige routes en vermijden van gevaarlijke situaties;
• veilig handelen in verkeerssituaties in de omgeving van de school;
• rekening houden met andere verkeersdeelnemers.

Het gaat hierbij om:

• eenvoudige, geïllustreerde fictie-en non-fictie teksten over vertrouwde en alledaagse zaken in eenvoudige standaardtaal;
• onderscheiden van de klanken van het Engels in langzaam en zorgvuldig uitgesproken teksten;
• inzetten en uitbreiden van woordenschat, kennis over taal en kennis van de wereld;
• onderscheiden van relevante informatie uit teksten;
• gebruiken van passende lees- en luisterstrategieën.

Het gaat hierbij om:

• overbrengen van vertrouwde en alledaagse informatie, gevoelens en interesses;
• actief deelnemen aan eenvoudige gesprekken over vertrouwde en alledaagse onderwerpen;
• gebruiken van eenvoudige, vertrouwde woorden, woordcombinaties, uitdrukkingen en zinnen;
• gebruiken van passende spreek- en gespreksbevorderende strategieën.

Het gaat hierbij om:

• zeer eenvoudige teksten over vertrouwde en alledaagse informatie, gevoelens en interesses;
• deelnemen aan zeer eenvoudige schriftelijke interacties;
• gebruiken van zeer eenvoudige woorden, woordcombinaties, uitdrukkingen en zinnen;
• gebruiken van passende schrijfstrategieën.

Het gaat hierbij om:

• kennismaken met het leren van en het communiceren in het Engels als vreemde taal;
• inzetten van digitale hulpmiddelen bij het leren van Engels;
• inzetten van het eigen meertalige repertoire om Engels te leren: actieve en passieve beheersing van talen, taalvariëteiten, woorden en uitdrukkingen.

Het gaat hierbij om:

• verkennen waar, door wie en in welke contexten Engels wordt gebruikt;
• vergelijken van de eigen leefwereld met culturele aspecten van mensen die Engels spreken en van gebieden waar Engels wordt gesproken.

Het gaat hierbij om:

• aanbieden van kennis en vaardigheden ten aanzien van basiswaarden van de democratische rechtsstaat en de diverse samenleving, gericht op respectvolle omgang;
• stimuleren van sociale vaardigheden en kritische denkvaardigheden;
• stimuleren van respectvolle communicatie, offl ine en online;
• aanbieden van activiteiten die sociale cohesie en actief burgerschap stimuleren.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven van de betekenis van basiswaarden van de democratische rechtsstaat: vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit;
• beschrijven hoe de Grondwet, kinder- en mensenrechten basiswaarden van de democratische rechtsstaat mogelijk maken;
• redeneren over hoe vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit met elkaar op gespannen voet kunnen staan;
• ervaringen opdoen met het voeren van dialogen, omgaan met conflicten en gelijkwaardige behandeling;
• herkennen en benoemen hoe basiswaarden van de democratische rechtsstaat een rol spelen in de samenleving en het eigen leven.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven van aspecten van diversiteit: godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, afkomst, geslacht, handicap en seksuele gerichtheid;
• verkennen van de eigen identiteit ten aanzien van aspecten van diversiteit;
• herkennen en benoemen van stereotypering, discriminatie en uitsluiting;
• benoemen van het belang dat mensen elkaar gelijkwaardig behandelen;
• ervaringen opdoen met het omgaan met verschillende perspectieven en ervaringen van anderen, overeenkomsten en verschillen, oordeel uitstellen, omgaan met mogelijkheden en gedrag van anderen.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven hoe je door middel van inspraak, verkiezingen en vertegenwoordiging invloed kunt uitoefenen;
• ervaringen opdoen met inspraak en besluitvorming;
• ervaringen opdoen met het uitdrukken van eigen standpunten, luisteren naar argumenten van anderen, compromissen sluiten en omgaan met de uitkomsten van besluitvormingsprocessen;
• benoemen welke bijdrage de leerling zelf levert aan democratisch handelen.

Het gaat hierbij om:

• benoemen van taken, rollen, rechten en plichten van jezelf en anderen in de samenleving;
• onderzoeken van maatschappelijke initiatieven, bewegingen en organisaties en de middelen die zij aanwenden om bij te dragen aan de samenleving of veranderingen in de samenleving teweeg te brengen;
• verkennen van actuele, maatschappelijke en duurzaamheidsvraagstukken;
• ervaringen opdoen met verantwoordelijkheid nemen voor en bijdragen aan het welzijn van anderen;
• verkennen van mogelijkheden om vanuit eigen idealen bij te dragen aan de samenleving, nu en in de toekomst.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven van de onderdelen en de werking van digitale systemen in termen van invoer-verwerking-uitvoer;
• gebruiken van de basale mogelijkheden van software voor communicatie, samenwerken, tekenen, rekenen, tekstverwerken, presenteren en beeld-, geluid- en videobewerken;
• beheren van bestanden in digitale omgevingen: gestructureerd ordenen, opslaan en opvragen;
• herkennen van digitale systemen in de eigen omgeving;
• onderhouden en aanpassen van digitale systemen en het oplossen van problemen daarmee.

Het gaat hierbij om:

• in kaart brengen van diverse media en bronnen, hun betrouwbaarheid en bruikbaarheid;
• hanteren van een geschikte zoekstrategie, zoekhulpmiddel en zoekopdracht;
• beoordelen van aangeboden en gevonden informatie op betrouwbaarheid en bruikbaarheid;
• beschrijven hoe makers van digitale media de aandacht van gebruikers trekken, vasthouden en beïnvloeden met kleurende en sturende technieken;
• benoemen van factoren die het aanbod en de zichtbaarheid van zoekresultaten beïnvloeden.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven hoe uit data informatie gehaald wordt door doelgericht verzamelen, structuren en verwerken van data;
• begrip tonen hoe de resultaten van dataverwerking afhankelijk zijn van de herkomst, juistheid en volledigheid van de gebruikte dataset;
• beantwoorden van een vraag met behulp van een dataset;
• beschrijven van het gebruik van data in de eigen omgeving;
• reflecteren op het feit dat de gebruiker van digitale technologie bewust en onbewust data achterlaat en dat die door anderen gebruikt kunnen worden.

Het gaat hierbij om:

• beschrijven van elementen van een AI-systeem;
• beschrijven hoe het gedrag van AI-systemen lijkt op menselijk gedrag;
• herkennen van veelvoorkomende AI-systemen en hun toepassingen in de eigen omgeving;
• verantwoord interacteren met een AI-systeem.

Het gaat hierbij om:

• experimenteren met digitale middelen om gedachten, ideeën of gevoelens uit te drukken;
• delen van informatie en overbrengen van een boodschap;
• gebruiken van computationele denkstrategieën bij het ontwerpen van een digitaal product;
• ontwerpen van een digitaal product aan de hand van ontwerpeisen in een iteratief proces;
• rekening houden met auteursrechten, licenties en bron- en naamsvermelding bij het creëren van digitale producten.

Het gaat hierbij om:

• experimenteren met code;
• beschrijven van de taak en het doel van een computerprogramma;
• ontwerpen en schematisch weergeven van het algoritme behorende bij een taak;
• gebruikmaken van programmeerconcepten: invoer en uitvoer, variabelen, operatoren, herhaling en controlestructuren;
• testen en bijstellen van een eigen computerprogramma of een computerprogramma van anderen.

Het gaat hierbij om:

• herkennen van veiligheidsrisico’s bij het gebruik van digitale systemen en data;
• veilig gebruiken van digitale systemen, data en informatie;
• nemen van passende technische maatregelen om digitale systemen, data en informatie te beschermen;
• wegen van dilemma’s bij het delen van zowel eigen persoonsgegevens, data, informatie en digitale content als die van anderen;
• adequaat omgaan met ongepaste content, ongepast gedrag en veiligheidsrisico’s in digitale omgevingen.

Het gaat hierbij om:

• online communiceren en handelen op respectvolle en verantwoorde wijze;
• reflecteren op de invloed van digitale technologie en digitale media op eigen denken, eigen gedrag en de interactie met anderen;
• rekening houden met eigen fysieke en mentale gezondheid in relatie tot het gebruik van digitale technologie en digitale media;
• reflecteren op de eigen online identiteit en hoe die tot stand komt;
• verkennen van de eigen interesse in de ontwikkeling van digitale technologie en digitale media.

Het gaat hierbij om:

• verkennen van de invloed van de mens op de ontwikkeling van digitale technologie en digitale media en andersom;
• verkennen hoe digitale technologie en digitale media sociaal welzijn en sociale inclusie beïnvloeden;
• redeneren over de kansen en risico’s van het gebruik van digitale technologie in de nabije omgeving;
• verkennen wat effecten zijn van digitale technologie op de ecologie.

Het gaat hierbij om:

• omgaan met speelruimte: experimenteren, improviseren en spelen met materialen, technieken, beweging, klank en instrumenten;
• verkennen van eigen en gezamenlijke ideeën bij het maakproces;
• gebruiken van ideeën van andere makers als inspiratie voor eigen en gezamenlijke kunstzinnige uitingen;
• gebruiken van uitingen van kunst en cultuur als inspiratie voor eigen en gezamenlijke kunstzinnige uitingen;
• bijstellen van eigen en gezamenlijke kunstzinnige uitingen.

Het gaat hierbij om:

• oriënteren op diverse technieken, materialen, middelen, vormen en processen;
• bespreken van getoonde eigen of gezamenlijke kunstzinnige uitingen;
• kijken en luisteren naar uitingen van kunst en cultuur;
• verwoorden van eigen artistieke voorkeuren en vermogens tijdens het maakproces.

Het gaat hierbij om:

• bespreken van betekenissen van eigen kunstzinnig werk en dat van medeleerlingen;
• beschouwen en beschrijven van uitingen van kunst en cultuur van uiteenlopende makers;
• gebruiken van vaktaal;
• vragen stellen over de betekenissen van uitingen van kunst en cultuur;
• verwoorden van een mening over uitingen van kunst en cultuur.

Het gaat hierbij om:

• gebruiken van verbeeldende elementen uit beeldende kunst en muziek, alsmede van dans, of film, of theater bij het maken van eigen werk;
• verbeelden van verhalen, ideeën, gedachten, ervaringen en gevoelens;
• maken van kunstzinnige uitingen als reactie op maatschappelijke vraagstukken en gebeurtenissen;
• ontwerpen en realiseren van toegepaste vormen van kunst;
• herinterpreteren van bestaand werk.

Het gaat hierbij om:

• beeldende materialen, technieken en gereedschappen;
• muzikale technieken en instrumenten;
• fotografische en filmische technieken of;
• dansante technieken of;
• spel- en acteertechnieken.

Het gaat hierbij om:

• omgaan met de gebruiken en gewoonten bij het actief meemaken van kunst en cultuur in uiteenlopende contexten;
• uitwisselen van ervaringen in interactie met professionele makers;
• omgaan met uiteenlopende opvattingen en belevingen van anderen;
• vergelijken van eigen interesses en voorkeuren voor kunstzinnige uitingsvormen met die van anderen;
• maken van een kunstzinnige uiting als verwerking van een culturele en kunstzinnige ervaring.

Het gaat hierbij om:

• verkennen van kunstzinnige uitingen, kunststromingen en erfgoed in cultuur;
• verkennen van de invloed van tijd en plaats op het werk van makers;
• verkennen van de functie en waarde van uitingen van kunst en cultuur voor zichzelf en de samenleving.

Het gaat hierbij om:

• balanceren, bewegen op muziek, doelspelen, draaien, hardlopen, intensief bewegen, jongleren, klimmen, springen, stoeien en treffen, terugslagspelen, tikspelen, wegspelen en mikken, zwaaien.

Het gaat hierbij om:

• aangaan van beweeguitdagingen;
• zoeken naar oplossingen wanneer het bewegen niet regelmatig lukt;
• controle houden wanneer het bewegen regelmatig lukt;
• experimenteren met complexere beweegactiviteiten;
• inzicht tonen in de bedoeling en uitvoering van beweegactiviteiten.

Het gaat hierbij om:

• inschatten van de eigen mogelijkheden in relatie tot de complexiteit van de beweegactiviteit;
• kiezen voor gepaste complexiteit van de opdracht binnen de beweegactiviteit;
• meebeslissen over de inrichting van de beweegactiviteit;
• aanpassen van de beweegactiviteit met betrekking tot ruimte, materiaal, regels en leerhulp.

Het gaat hierbij om:

• bijdragen aan een sociaal en fysiek veilige leeromgeving;
• constructief bijdragen aan sociale interacties in een groep of team;
• omgaan met mogelijkheden, gedrag, opvattingen en beleving van de ander;
• afstemmen van het eigen handelen op de beweegcontext;
• accepteren van regels en uitkomsten.

Het gaat hierbij om:

• arrangeren van de beweegomgeving: op- en afbouwen, herstellen en aanpassen;
• assisteren bij beweegactiviteiten: verzorgen, beveiligen en coachen;
• afspreken van regels: uitleggen, controleren en afstemmen.

Het gaat hierbij om:

• herkennen van verschillende beweegactiviteiten;
• verkennen van diverse beweegomgevingen en organisatievormen;
• onderscheiden van verschillende doelgroepen aan beweegactiviteiten;
• herkennen van verschillende motieven en doelen om deel te nemen aan bewegen en sporten;
• verkennen van de relatie tussen bewegen en welbevinden.

Het gaat hierbij om:

• verwoorden welke ervaringen en welke beleving bewegen oproept;
• vergelijken van eigen interesses, kwaliteiten en motieven met die van de anderen;
• uitleggen hoe ervaringen worden beïnvloed door de beweegcontext;
• reflecteren op de eigen ontwikkeling in het bewegen;
• kiezen van beweegactiviteiten in verschillende contexten.